Alfa Bilim Dizisinden Dört Kitapta İnsanlığın 3,5 Milyar Yıllık Macerası

Kerem Cankoçak

Modern insan yaklaşık 200 bin yıl yaşında. Ancak Homo Sapiens Sapiens birden ortaya çıkmadı. Milyarlarca yıl önce yeryüzüne tek hücreli prokaryotlar hakimdi. Sonra ökaryotlar evrimleşti ve yaklaşık 500 milyon yıl önce de Kambriyen patlamasında çok hücreliler büyük bir çeşitlilik kazandılar. 60 milyon yıl öncesine kadar dünyaya dinazorlar hakimdi. O sıralarda memeli atalarımız fare büyüklüğündeydi. Dolayısıyla insanın tarihi canlı yaşamın tarihinden, biyoloji yasalarından ayrı incelenemez. Alfa Yayınları Bilim dizisinden çıkan dört kitap, canlı yaşamın yeryüzünden başlangıcından bugüne kadarki tarihine ışık tutuyor: J. Monod’dan Rastlantı ve Zorunluluk, T. Taylor’dan Yapay Maymun, McGuire ve Tiger’dan Tanrı Beyni ve S. Blackmore’dan Mem Makinesi. Bu kitaplar yaşamın başlangıcından itibaren, kültürel bir tür olan insanın ortaya çıkışının hangi doğal yasalara bağlı olduğunu araştırırken, aynı zamanda insana bakışımızı da sorguluyorlar.

Rastlantı ve Zorunluluk bir biyoloji felsefesi çalışması. Yapay Maymun ise popüler bir arkeoloji/antropoloji kitabı. Bu iki kitap birbirini tamamlıyor. Yapay Maymun, insanın nasıl diğer primat türlerinden ayrıştığını, farklılaştığını incelerken; Rastlantı ve Zorunluluk çok daha geniş bir zaman diliminde, evrenin milyarlarca yıllık tarihi içinde canlı yaşamın nasıl ortaya çıktığını, hangi doğa yasalarının devreye girdiğini araştırıyor ve bu bilgilerimizin bizim dünyaya bakışımızı ne yönde değiştirmesi gerektiğini sorguluyor. Tanrı Beyni, biz primatların neden bir şeylere inandığımızı inceliyor. Son olarak da Blackmore Mem Makinesinde, genetik evrimden sonraki evrimsel aşamayı, memlerin evrimini masaya yatırıyor.

Rastlantı ve Zorunluluk, J. Monod:

Nobel ödüllü biyokimyacı Jacques Monod, bu kitabında insanın macerasını çok daha geniş bir zaman dilimi içinde, moleküllerden DNA’ya ve genlere, oradan da zihne ve kültüre uzanan milyarlarca yıllık bir tarih içinde inceliyor. Türk okurlar, Monod’nun 1970 yılında kaleme aldığı bu klasik eserini 1983 yılında Vehbi Hacıkadiroğlu’nun çevirisi ile tanımışlardı. O yılların yoğun Althusserci okumaların yapıldığı ve çok sınırlı sayıda kitabın basıldığı Türkiye’sinde Rastlantı ve Zorunluluk epey tartışılmıştı.

Jacques Monod kitabına yapay ve doğal arasındaki ayrımı sorgulamakla başlıyor. Sonra canlı-cansız ayrımını masaya yatırıyor. Amacı, evrende önceden tasarlanmış bir düzen olup olmadığını sorgulamak. Monod’ya göre canlıları cansızlardan ayıran temel özelliklerin başında teleonomi gelir. Genetik olayların anlamlı oluşu ve amaca uygunluğu, bir organizmada bulunan bir yapı ya da işlevin evrimsel bir avantaj olması gereğine bağlılığı düşüncesi olarak özetleyebileceğimiz teleonomi, canlıların sanki bir amaca hizmet eder gibi görünmelerine neden olur. Ancak Monod bir kavrama daha dikkat çeker: değişmezlik! Değişmezlik zorunlu olarak teleonomiden önce gelir. Darwin’in ortaya koymuş olduğu üzere, gitgide daha da teleonomik olan yapıların ortaya çıkışının, gelişiminin ve zamanla incelik kazanmasının bir nedeni vardır. Bu neden, bir yapının önceden zaten değişmezlik özelliğini barındırması sonucu “rastlantı oyununu muhafaza edebilmesinden” kaynaklanan bir düzen bozukluğuna bağlıdır; çünkü bu yapı, bunların etkilerini doğal seçilim oyununa tâbi kılar.

Modern bilimin dayandığı nesnellik olgusunu görmezden gelen düşünürlerin animizm batağına saplandığını söyler Monod. Doğada içkin bir ereksellik arama çabalarının da animizmden kurtulamadığını vurgulayan Monod, Rastlantı ve Zorunluluk’ta daha çok, “[Diyalektik materyalizmde] insan düşüncesi tarafından yansıtılan dış dünyanın değişim yasalarını bulan” Marksizmin animist yönü ile hesaplaşır. Kendisini de sosyalist olarak tanımlayan Monod, sosyalizmi diyalektik materyalizm ve tarihsel materyalizm gibi yanlış öncüllerden kurtarmaya çalışır. Ancak animizm, Marksizme özgü bir hastalık değildir Monod’ya göre; ilk insanlardan bu yana binlerce yıldır animist düşünceler hakimdir.

Günümüzde artık Marksizm oldukça dönüşüm geçirdi, Engelsçi diyalektik materyalizm artık çok sınırlı çevreler dışında büyük bir etkiye sahip değil. Ama buradaki boşluğu başka animist düşünceler doldurdu; kapımızda artık daha büyük bir tehlike var. Monod’un işaret ettiği bilim düşmanlığı 1970’lere göre daha da yaygınlaşmış durumda. Ülkemizde evrim gerçeği, eğitim programlarından çıkartılıyor. Bütün toplumlarda mistik ve bilimdışı düşünceye olan ilgi arttı. Oysa modern toplumlar bilimin keşfettiği zenginlikleri ve güçleri çoktan kabul ettiler; fakat bilimin en derin mesajını dinlemediler: "[Modern toplumlar] Bilim’e borçlu oldukları tüm zenginliklerin keyfini sürerken, toplumlarımız bilimin kendisi tarafından kökten çürütülmüş değer sistemlerini yaşamaya ve öğretmeye devam etmekteler.’’ Modern toplumlardaki bu ikiyüzlülüğe dikkat çeken Monod’ya göre, insanlar bir yandan bilimin sağladığı bütün olanakları kullanırken, öte yandan bilimden çıkan mantıksal sonucu, maddenin kendiliğinden rastlantısal macerasının getirdiği sonucu, özetle bu evrenin bizim için tasarlanmadığı sonucunu kabul etmek istemiyorlar. Bilimin bu soğuk katılığı onları rahatsız ediyor. İnsanlar "inanmak’’ istiyorlar, hayatlarının bir anlamı olması gereğine olan inanç insanları rahatlatıyor.

Eski animist bağlardan tamamen kurtulmak için yeni bir etiğe, ‘bilgi etiğine” ihtiyaç duyulduğunu söyler Monod: “Bu belki bir ütopyadır fakat tutarsız bir rüya değildir. Bu kendini yalnızca mantıksal tutarlığından kaynaklanan bir güçten ötürü dayatan bir fikirdir. Gerçeklik arayışının zorunlu olarak götürdüğü sonuçtur. Eski anlaşma feshedilmiştir; insan içinde rastlantısal olarak bulunduğu Evren’in devasa umursamazlığında yalnız olduğunu en sonunda biliyor.”

Yapay Maymun, Timothy Taylor:

İnsanlar şempanzeler, goriller ve orangutanlar gibi büyük kuyruksuz maymun türlerinden biri olmalarına rağmen, kuzenlerinden dikkat çekici şekilde farklıdır. Çiğ besinlerle beslenen, gündüzlerini ve gecelerini dışarılarda geçiren ve ince bir kıl tabakasıyla kaplı diğer kuyruksuz maymunların aksine insanlar giyim, barınma ve alet kullanımı gibi yapay nesnelere bağımlıdır. Doğada, bunlar olmadan yaşamlarını sürdüremezler. En zayıf kuyruksuz maymun olmamıza rağmen, yine de gezegenin sahipleriyiz. Doğuştan gelen yetersizliklere rağmen, biz insanlar nasıl en üste çıktık? Arkeolog Timothy Taylor bu soruların cevaplarını arıyor Yapay Maymun da. Önce zekanın evrimleştiği, bunun ardından teknolojiyi geliştirdiğimiz şeklindeki geleneksel Darwinci görüşe karşı çıkan Taylor, sürecin tam ters olduğunu iddia ediyor. Teknolojinin evriminin, genetik evrimi biçimlendirdiğini öne sürüyor.

Kökenlerimizle ilgili bu etkileyici yeni açıklamada Taylor, nesnelerle ilişkimiz açısından insan evrimine yönelik yeni bir düşünme yolu öneriyor; en son fosil delilleri ışığında, türümüzün gelişiminin her adımında kendi evrimimizin kontrolünü daha fazla üstlenmemize neden olacak seçimler yaptığımızı söylüyor. Taylor’a göre, bilimsel teknolojinin sınırlarını zorlayarak, protezler, zeki implantlar ve yapay olarak değiştirilmiş genler yaratarak, tarih öncesi geçmişimizde nesneler üzerindeki gücümüzü artırmayla başlayan bir sürece devam ediyoruz.

İnsan iskeletleri ve insan yapımı ürünlerin ana buluşları ile ilgili canlı tartışmaları, Darwin’in evrim teorisinin yeniden incelenmesi ile bir araya getiren Taylor, bizi varlığımızla ilgili esas soruya cevap vermeye başladığımız ilgi çekici ve merak uyandıran bir yolculuğa çıkarıyor: İnsanları eşsiz yapan nedir ve bunun geleceğimiz için anlamı nedir? İnsanlık, 2 milyon yıldır mızraklardan ateşe, evlere, su borularına ve kıyafetlere teknolojik açıdan bağımlı. Tüm diğer yaratıklardan farklı olarak, evrimsel uyumumuz biyolojik olmayan bir şekilde ölçülüyor: Biz özünde yapay bir türüz ve başlangıçtan beri böyleyiz. Yaklaşık 7 milyon yıl önce kuzenlerimiz şempanzelerden ayrıldık. Bu ayrımda teknolojinin kullanımı kilit rol oynadı. Oysa geleneksel yaklaşım insanın biyolojik evriminin önce genetik, sonra teknolojik olduğunu öne sürer. Taylor bu yaklaşıma fosil kanıtlarıyla karşı çıkıyor. Beynin büyüyebilmesi için çenelerimizin zayıflaması gerekli. Aksi takdirde kafatasımızı hapseden kaslar, bizden defalarca daha fazla ısırma kuvvetine sahip şempanzelerde olduğu gibi, beynin büyümesini engeller. Bu anlamda, Yapay Maymun’un tezi insana dönüşmemizin mutlak bir ‘ânı’ olduğudur. Bu an, insanın modern anlamda zekâ sahibi bir varlık haline gelmesinden uzun bir zaman öncesine, bir dişinin dünya üzerinde ilk kez, anne olarak çocuğunu koruma içgüdüsüyle teknolojiyi kullandığı andır.

Monod gibi, doğal/yapay ayrımının belirsiz olduğunu vurgulayan Taylor, evrende üç farklı sistem olduğunu söyler: Birincisi fiziksel sistem ve biyolojik olmayan kimyasal sistemdir. İkincisi ise fizik yasalarına uygun davranan, ama birikimli seçilim gibi evrim yasaları ile kendi yasalarını oluşturan biyolojiden meydana gelir. Biri canlı, diğeri cansız olan ama yine de doğa yasalarına dayanan bu iki sistemin üzerine gelen üçüncü sistem ise yapay sistemdir. Taylor’a göre bu yapay sistem evrimimizi şekillendirmiştir. Taylor kitabında kuramını destekleyici kanıtları ortaya koyarken, aynı zamanda Darwin’den bu yana evrim kuramlarının da konuyla ilgili tezlerini tartışır ve karşı argümanlarını sıralar. Yapay Maymun bir yanıyla, insana dair görüşlerin kısa bir özetini de ortaya koymaktadır.

Mem Makinesi, Susan Blackmore:

Richard Dawkins 1976 yılında yazdığı “Gen Bencildir” isimli ünlü kitabında “mem” kavramını ortaya atar. Buna göre insan kültürü, görünüşte tıpkı genler gibi kendini kopyalayan ve hayatta kalmak için rekabet eden, mem olarak adlandırdığı birimlere indirgenebilir. Oxford English Dictionary sözcüğü şöyle açıklar: meme; genetik olmayan yolla, taklitle aktarılan kültür ögesi.

Kısa zamanda çok tutulan bu kavram üzerine binlerce makale yazıldı ve binlerce araştırma başlatıldı. Dawkins, hiç uzlaşmaz sanılan doğa bilimleri ile toplum bilimler arasında köprü kurmuştu. Tıpkı genler gibi eşleyici olan mem’lerin de kuşaktan kuşağa aktarılabilen kültürel yapılar, bir çeşit kültürel genler olarak ele alınmasıyla insan bilimleri ilk defa ölçülebilir, test edilebilir ve değerlendirilebilir bir gözlemlenene kavuştu.

Mimik kelimesinden türeyen mem kavramının temel özelliği, gelecek kuşaklara taklitle aktarılmasıdır. Genler kendilerini moleküler düzeyde kopya ederek çoğalırken, memler toplum içinde taklit edilerek hayatta kalırlar. Hoşa giden bir müzik parçasının, bir mısranın veya bütün kültürlerde ortak efsanelerin başarılı bir “kültür parçası” olarak taklit edilmesi, başarısız olanların ise elenmesi söz konusudur.

Bu yeni bilim dalı ise Memetik (ing: Memetics) olarak adlandırılır ve günümüzde hemen her alana kendisini kabul ettirmiş durumdadır. Psikolojiden reklamcılığa, yapay zeka araştırmalarına ve çeşitli kültür araştırmalarına kadar birçok alanda memetik incelemeler yapılmaktadır. Seçkin zihin felsefecisi Daniel Dennet mem fikrini uyarlamış ve bu fikri iki büyük kitabında [Bilincin Açıklanması (Consciousness Explained) ve Darwin’in Tehlikeli Fikri (Darwin’s Dangerous Idea)], geliştirdiği zihin kuramının temel taşı olarak yapılandırmıştır. Türkiye’de çok az bilinen memetik üzerine Avrupa’da ve ABD’de üniversite kürsüleri, enstitüler bulunmaktadır. Memetik alanında en bilinen isim ise tartışmasız Susan Blackmore. 1999’ da Dawkins’in önsözü ile yayınlanan kitabı “Meme Machine”, memetik üzerine başvuru kitabı niteliğinde.

Mem Makinesinde Susan Blackmore memlerin nasıl yayıldığına dair pek çok örnek vermekte. Bunların arasından bir örnek oldukça eğlenceli. Antropoloğu ‘işleten’ yerliler:

Darwin’in birikimli doğal seçilime dayanan evrim kuramı 1859 tarihli olmasına karşın, insanın doğal çevre içindeki yerini ve evrim mekanizmalarını daha yeni yeni kavrıyoruz. Yakın zamanlara kadar insan doğadan bağımsız, her şeye kendi karar veren, sınırsız özgür iradeye sahip, bir çeşit ‘doğaüstü yaratık’ gibi görülüyordu. Hatta kimi sosyal bilimciler bu arkaik insan anlayışını devam ettirmekteler. Bu yanlış görüşün kökleri binlerce yıl öncesine dayanıyor elbette. Ama insanı doğadan bağımsız düşünmeye şartlanmış toplum bilimciler günümüzde bile her şeyi kültüre bağlamakta ısrar ediyorlar. Tanımladıkları bu ‘kültür’ öyle bir şey ki, neredeyse rüyalarımızdaki fantazilerimiz kadar çeşitli olabiliyor. Ünlü antropolog Boas’ın öğrencisi Margaret Mead’in 1920’ler-deki çalışmaları buna tipik bir örnek teşkil ediyor. Her ne kadar Mead’in kitapları 80 yıl kadar eski de olsa, ‘’Bütün cinsel davranışların kültürel olarak tanımlandığı görüşü’’, her türlü insan davranışının kültüre dayalı olduğunu öne süren tezleri günümüze kadar etkileyen temel kaynaklardan birisi. Mead’in Samoa’da Gelecek Çağ adlı ünlü kitabında, Samoa yerlilerinde hiçbir cinsel kısıtlamanın olmadığı ve ergen kızların kiminle isterse seks yapabildikleri, huzur ve barış dolu bir hayat tasvir edilmektedir. Kültür, cinsler arasındaki kısıtlamaların ve haksız eşitsizliklerin suçlusu görünüyordu. Bu durumun biyolojiyle bir alâkası yoktu. Mead’in bu çalışmasının kaynağının asılsız olduğu ve yerlilerin Mead’i ‘işlettikleri’ 1980’lere kadar anlaşılamamıştır. Avusturyalı antropolog Derek Freeman konuyu titizlikle ele alana kadar neredeyse hiç kimse kitapta yer alan bu bilgileri kontrol etme gereği hissetmemiştir. Samoa’da 4 ay kalan Mead’in aksine Freeman orada 6 yıl kalıp yerli dillerini öğrenmiş ve gerçeğin, aslında Mead’in söylediklerinin tam tersi olduğunu ispat etmiştir. Freeman, Mead’in haber kaynaklarından birinin izini sürmüş ve bulmuştur. 86 yaşındaki bu kadın, geceleri erkeklere gittiklerini söylediklerinde ‘sadece şaka yaptıklarını’ Mead’in anlamadığını söylemiştir. Blackmore’ un verdiği bu örnekten iki önemli sonuç çıkarmak mümkündür. Her şeyden önce Mead’in çalışması aslında ‘özgür irade’ meminin, ‘her şey kültüre bağlıdır’ meminin tipik bir örneğidir. Memler, bizlerden bağımsız olarak çoğalır, aktarılır ve bizden uzun yaşarlar; tıpkı genler gibi. İkinci olarak da insan doğasının birer uzantısıdırlar. İnsan, gen ve memlerin şekillendirdiği bir hayvandır. Bu basit gerçeği kavrayamazsak, insanın ne olduğuna dair ileri sürdüğümüz fikirler spekülasyonlardan ibaret kalacaktır.

The Ledge

Hayatına son vermeye kararlı birinin neden intihar etmeye kalkıştığını anlatan The Ledge filminin senaryosunu benzerlerinden farklı kılan ise herkesin yakından bildiği bir paradoks. İzleyici bir taraftan su gibi akıp giden filmi izlerken beklenmedik olaylar ile karşılaşıyor, bir yandan da her an karşısına çıkabilecek olaylara karşı kendisini hazırlıklı tutuyor.

The Ledge, şehrin yüksek sayılabilecek binalarından birinde intihar etmek üzere olan Gavin’i, kısır olduğunu yalnızca kısa bir süre önce öğrenen dedektif Howard’ın kurtarmaya gelmesiyle başlıyor. İki farklı hikayeye sahip, iki farklı insanın geri dönüşlerle anlatılan hikayelerini izlerken birbirinden farklı olay örgüleriyle bağlanmış hayatlar görüyoruz. Toplumsal sorunların neredeyse her birine değinen film, aynı zamanda her geçen dakika artan bir aşk ve gerilim temposu hissettiriyor. Film başta Gavin olmak üzere dört ana karakterin etrafında dönüyor. Gavin rolünde Charlie Hunnam’ı, dedektif Howard rolünde ise Terrence Howard’ı izlerken güzel yıldız Liv Tyler’ı, Gavin’in yan komşusu Shanna rolünde izliyoruz. Arka planda kalmış izlenimi verilse de filmin belki de en önemli karakterini Patrick Wilson, aşırı dinci Joe Harris rolünde canlandırıyor.

Aksiyon, aşk ve dram türlerini bir arada barındıran filmin türlerinden ayrılan özelliği ise diyalogları. Akıllıca eleştiriler ve sorgulamalar ile donatılan film, bu diyalogların çevresinde dönüyor. Örneğin, fonda kiliseden gelen çan sesleri duyulurken Gavin, Shana’ya “Mesela bu homofobi saçmalığını ele alalım. Ülkeyi ben yönetiyor olsaydım hetroseksüel evliliği yasaklardım. Çünkü hetroseksüeller çok fazla ürerler. Eşcinseller ise evlat edinmeye meyillidirler. Bu karmaşık dünyada aklı başında biri neden onların cesaretini kırar ki?” diye soruyor. Yalnızca toplumsal sorunları irdelemekle yetinmeyen film, Gavin ile Joe’nun tartışmalarında ise dini öğeleri ön plana çıkartıyor. Bu tartışmalardan birinde Joe’nun sorduğu “Neden Tanrı’ya inan-mıyorsun?”sorusuna Gavin şöyle cevap veriyor. “Küçükken inançlıydım. Önce Noel baba’ya inanmayı kestim. Çünkü gerçek olmadığını öğrendim. Sonrasında diş perisine inanmayı bıraktım çünkü olmadığını anladım. Ve sonrasında da fark ettim ki Tan-rı’nın da bunlardan farkı yok.”

The Ledge’in yönetmenliğini, filmin senaryosunu da yazan Mat-thew Chapman yapıyor. Yönetmen, başarılı bir senaryo hazırlayarak izleyicinin dikkatini dağıtmadan, sonunu merak ettirmeyi başarıyor. Peki, bunu sadece merak ettirmeyi amaçlayarak mı yapmış? Hayır, anlatmak istediklerini beyazperdeye aktarırken, izleyicinin dikkatini tamamen filme vermesini hedeflemiş. Herkesin izlemekten büyük keyif alacağı bir film olduğunu düşünmesem de hem gerilim dolu bir aşk hikâyesi seyretmek hem de filmden sonra biraz düşünmek istiyorsanız izlemenizi tavsiye ediyorum.

İyi seyirler...

Evrenin Zaman Çizelgesi
Bölüm 2

Erhan Kılıç

Yaşlı Yıldızlar ve Nükleosentez

İlk nesil yıldızlarımız, Evrenin kimyasını fazla değiştiremeden kısa ömürlerini tüketmiş, patlamış ve ikinci nesil yıldızlar oluşmuştur. Bu ikinci nesil yıldızlar, kendi kütleçekimleri altındaki büzüşme ile çekirdeklerindeki nükleer füzyonun ortaya çıkardığı enerjinin sebep olduğu dışarı itme kuvveti arasında bir denge kurarak ömürlerini bu savaşa harcamaktadır.

Bir yıldızın parlaklığı, sıcaklığı, rengi, büyüklüğü ve yaşam süresi tamamen kütlesi ile ilgilidir. Küçük kütleli yıldızlar (ortalama güneşin 10’da 1’i kadar) soğuyarak kırmızı cüce haline gelir ve kimbilir kaç milyarlar yıl boyunca yaşar. Güneşimiz ve benzer kütledeki yıldızlar artık 10 milyar yıl boyunca hidrojen yakacaktır. Fakat daha büyük kütleli yıldızlar kısa ömürleri nedeniyle hemen yaşlanmıştır ve içerdiği yakıtın katmanları da çekirdeğin üstünde birikmiş durumdadır. Nükleosentez, yıldızın yakıtını füzyon ile birleştirerek yeni ve daha ağır elementler oluşturmasıdır. Yıldızdaki her yakıtın, çekirdeğin üstünde bir katmanı olur. En yukarıda hidrojen olmak üzere, aşağıya doğru helyum, karbon vs şeklinde ilerler.

Yıldızların Ölümü ve Yeni Elementler

Yıldızların çekirdeğinde yüksek ısı ve yüksek basıncın yardımıyla başlayan nükleer füzyon ile yeni elementlerin oluştuğunu söylemiştik. Yıldızlar bu sayede kendi kütleçekimlerine karşı itici güç oluşturarak dengede durabilir. Fakat bu nükleer füzyon ile en fazla demir elementine kadar üretim yapabileceğini de belirtmiştik. O zaman altın, karbon, oksijen, nitrojen gibi elementler nasıl oluşuyor, hiç düşündünüz mü? Cevabı: Süpernovalar.

Kütlesi yüksek olan yıldızlar daha fazla kütleçekimine sahip olacak ve yakıtlarını daha çabuk tüketecektir; bu nedenle ömürleri daha kısadır. Nükleer füzyonu durmuş olan yıldızın kütlesi Güneş’in kütlesinin 1.35 katı ise bir süpernova patlaması yaşanır. İlk nesil yıldızların tamamının devasa süper yıldızlar olduğunu biliyoruz zaten. Süpernova patlamasının çeşitli tipleri vardır. Tip Ia, Tip Ib, Tip Ic, Tip IIP, Tip IIL gibi. Süper-novadan daha büyük patlamalar da mevcuttur (hipernovalar gibi), ama o konuya şu anda girmeyeceğiz.

Süpernova patlamaları o kadar kuvvetlidir ki patlamanın etkisi haftalarca, hatta aylarca sürebilir. Bu süre zarfında süpernovanın parlaklığı Güneş’in 100 milyon katına, yaydığı enerji ise Güneş’in 10 milyar yılda yaydığı enerjiye eşdeğer olabilmektedir. İşte karbon, oksijen, altın gibi elementler bu patlamalar ile oluşmaktadır. Hatta bazı elementler, bir süper dev yıldız ile bir nötron yıldızının çarpışmasıyla meydana gelen hipernovalar yoluyla oluşmaktadır. Bazı elementlerin oluşumu ise halen bilinmemektedir. Galaksilerarası uzayda, yıldızlarda, gezegenlerde ve bulutsularda gördüğümüz elementler bu şekilde oluşmuştur.

Öngezegenimsi Diskler

Onyıldız ışımaya başladığında öngezegenimsi disk artık görülebilir haldedir. Bu durum, genellikle yıldızın rüzgarları ile dağılana kadar, ortalama 10 milyon yıl sürer. Galaksimizde birçok gözlem yapan Hubble Uzay Teleskobu ile Orion Bulutsusu’nda gözlemlenen çok sayıda öngezegenimsi disk vardır.

Dönme yönü önyıldızınkiyle aynı olan öngezegenimsi disklerin boyutu, bizim Güneş Sistemimizin 20 katına kadar çıkabilmektedir.

Gezegenimsilerin Oluşması ve Öngezegenlerin Yoğunlaşması

Öngezegenimsi disk önyıldızla birlikte dönerken, kütleçekim, gazların yoğunlaşmasına ve gezegenimsilerin oluşmasına yardımcı olur. Yıldızın yakınında bulunan ağır elementler ve metaller, yıldız rüzgarlarına ve yüksek sıcaklığa dayanabilir; fakat daha hafif element ve metaller (örneğin su) ve gazlar (örneğin hidrojen) bu rüzgarlar ve yüksek ısı nedeniyle daha dış bölgelere sürüklenir. (Not: Astronomide “metal” kelimesi, hidrojen ve helyum dışındaki tüm elementleri ve molekülleri kapsar.) Katı maddeler kütleçekiminin etkisiyle birbirlerine çarparak daha büyük yapılar haline gelir ve gezegenimsileri oluşturmaya başlar. Bunların sayısı her geçen gün gittikçe artacaktır.

Jüpiter ve Dünya Gibi Gezegenlerin Oluşumu

Yıldız sisteminin iç kısmındaki kayalık ve metalik gezegenimsiler, erimiş iç yapıya sahip Dünya benzeri gezegenleri meydana getirir. Bunlar daha sonra ısılarını boş uzaya salarak dış sert kabuklarını oluşturur veya çok uzun süre içerisinde tamamen katı hale de gelebilirler. Dünyamızın çekirdeğindeki enerji, gezegenimizin 4,5 milyar yıl önce yaşadığı çarpışmaların ve sıkışmaların sonucunda ortaya çıkan enerjidir aslında. Çok sayıda kaya ve buz asteroidinin çarpmasıyla birçok element de yüzeye iner. Bizim yıldız sistemimizdeki buzul asteroidlerinin, en dış tabaka olan ve Güneş’ten ortalama 0,9 ışık yılı uzaklıkta bulunan Oort bulutundan geldiği düşünülmektedir.

Dış katmanlarında kaya ya da metal içermeyen, daha çok gazlardan ve su gibi buzul yapılardan oluşan gezegenimsiler ise Jüpiter benzeri gezegenleri oluşturur. Bu gezegenler ya katı bir çekirdeği bulunmayan, gaz çekirdeğinin etrafında şekillenmiş buzul yüzeye sahip olan Neptün gibidir, ya da Jüpiter ve Satürn gibi tamamen gaz haldedir.

Yaşamın Kimyası

Galaksilerarası uzayda, gezegen oluşumu içeren bulutsularda kompleks karbon yapıları ve yaşamın temel yapıtaşlarının (aminoasit gibi) oluşabileceği keşfedilmiştir. “Bilim İnsanları Yaşamın Temel Yapıtaşlarını Üreten Kozmik Fabrika Keşfettiler” isimli yazımda da bununla ilgili bir haberin çevirisini yapmıştım. Evren, yaşamı mümkün kılan DeoksiriboNükleik Asit’in (kısaca DNA) oluşumunu sağlayacak hammaddelere, materyallere sahip gözüküyor. Henüz yaşamın Dünya’da başladığına dair kesin bir kanıt bulamadık ama bununla ilgili birçok tutarlı hipotez mevcut. Abiyogenez teorisi bunların arasında başı çekmektedir.

Bilim insanları bir süredir “Uzayda yaşam var mı?” sorusunu sormayı bıraktılar. Buna kesin gözüyle bakıyorlar. Artık, Evren’de bizden başka akıllı yaşam formları olup olmadığı sorgulanmakta. Ama elbette birçok kişinin zannettiğinin aksine bu soru, UFO’lara veya Dünya’yı ziyaret eden uzaylılara kanıt teşkil etmemektedir.

Sadece Samanyolu Galaksisi’nde bile ortalama 300 milyar yıldız olduğu tahmin ediliyor. Gezegen sayısı ise çok daha fazla. Yapılan istatiksel hesaplamalara göre, en az 50 bin gezegende yaşamın mümkün olabileceği şartlar bulunduğu tahmin edilmiştir. Fakat buralarda insan benzeri akıllı yaşam formları değil, bakteri vb çok hücreli organizmaların yaşadığı varsayılır. İnsan gibi akıllı yaşam formları için milyarlarca yıl süren uzun bir evrimsel sürecin şart olduğu düşünülür. Fakat uzay gibi aşırı tehdit-kar ortamlarda bile hayatta kalabilen bakteriler mevcutken, dünya dışı yaşamın mümkün olmadığına pek ihtimal verilmiyor.

Böylece, Evrenin Zaman Çizelgesi isimli yazı dizisinin sonuna gelmiş bulunuyoruz. Bir sonraki sayıda evrenimizin öngörülen geleceğine değineceğim.

İyi okumalar...

• Blogum: www.erhankilic.pro

Tanrının Önsözü

Mehmet Can Sarıkaya

Çaktı bir yıldırım, karanlığı parçalayarak. Saçıldı aydınlık. Haykırdı insan korkarak, ebediyetin anlamlandıramadığı belirsizliğine. Ve doğdu tanrı, karanlığın ortasında bir yıldırım ile.

Başladı sağanak. İnsanın varoluşsal kurgusu, düşüncelerle ve damlalarla başladı. Ve devam etti kan ile korku ile. Her parladığında gökyüzü, insanın düşünceleriyle birlikte dökülen yalnızca damlalar değildi gökyüzünde ve de gökyüzüne. Sağanak halinde dökülen bir tanrı vardı, gökyüzüne.

Böyle doğdu tanrı. Seller ile binlerce, on binlerce, milyonlarca insan katledilmeden hemen önce. Bir yıldırım; birkaç damla yağmurla doğdu, karanlığın ortasında yalnızlığa bir çare.

Evrildi ateşle, aydınlık oldu. Saklanıyorduk geceleri. Güneşle tekrar tekrar doğan tanrı, çekiliyordu ay ışığıyla bilinmeze. Dinsizler gönderiliyordu tanrıya, onunla yüzleşmeye. Yakarışlar, çığlıklar, süzülemeden buharlaşan gözyaşları; alevlerin içinde.

Bir anda tanrı, kâğıt oldu; kalem oldu. Tanrının evrimine şahit oldu evrilemeyen insanoğlu. Bir erkek ‘seçti’ tanrı. İki erkek, üç erkek ve dört ve beş ve altı... Hiçbir zaman bir kadın değildi getiren, tanrının kurallarını. O vakit tanrı erkeğin korkaklığı, kadının gözyaşlarıydı.

Sayfalar çoğaldı, kitaplar oldu. Kitaplar çoğaldı, para oldu. Para çoğaldı, güç oldu. İnsanoğlu ilahi bir tiyatro sandığı bu sahnede güç için kullandı kitapları. Kitaplarda en güçlü kudretli olansa yalnızca tanrıydı.

İlkel insanın korkaklığı, erkeğin düşkünlüğü haline geldi. Arzuladı erkek gücü, dünyayı, kadını. Varoluşsal belirsizliği kurgularla kapattı. İlkel, cinsel, sonu gelmeyen ilahi bir kısırdöngü... İnandı bu sonu gelmez kudret bilmecesine insanoğlu. Cennete, cehenneme; şeytana, meleklere... Tomurcuklanmış göğüslere sahip 72 bakireye, erkekler için miş ilahi bir evrene.

Böylece yayıldı erkeğin kitapları dünyaya. Esaret, kan ve korku içinde.

Ardından tanrı, çelik oldu. Hissetti tanrının çeliğini insanoğlu, masumların kanı suladı tanrının kılıcını. Mantığın okları saplanıyordu inanç kalkanına bazen. Yine de kim karşı koyabilir mantıksız düşüncelerin bir o kadar eğrilemeyen çeliğine?

Fark etti gökyüzünden gelenlerin melekler değil bombalar olduğunu son yüz yıldır insanoğlu. Önceden görülmeyene inanırken artık reddeder oldu gerçekleri. Okuyup inanırken geçmişte, okumadan kabullenir oldu. Cehaletin mutluluğuna teslim oldu. Gökleri deldi bayraklarla ‘tanrı’ adına.

Ancak tarih boyunca hiç bayrağı olamadı tanrının. Bayraklarla onu var edenler bir yana. Kendi bayrağı asla var olmadı, ‘Var’ olamadı tanrının. Farklı sayfalar, kitaplar, şapkalar, bayraklar, tapınaklar, tanrılar. Ve bunlar uğruna birbirlerini öldüren milyonlarca insan var sadece, tanrının aksine var edilmektense.

Aklın Gözünden İnanç Manzarası

İ. Çağatay AŞIK

U çok üzücü bir gerçek ki, genelde neye inanıp inanmadığımız ya da neye değer verip vermediğimiz, bizimle ilgili bütün bir yargıya ulaşılabilmesi adına günümüzde külliyen yeterli bir sebepmiş gibi kabul görüyor. Böylece, gireceğimiz ikili ilişkilerde veya diğer türdeki birçok ilişkide, birey olarak haklı bir şekilde özgür düşünceye ve seküler bir anlayışa sahip oluşumuz, özellikle dini bağnazlıklarıyla diken üzerinde yürüyen, öldükten sonra kendilerini beklediğini düşündükleri sonsuz, uçsuz bucaksız bir zevk hayatına inanan büyük bir çoğunluğu anlaşılmaz ve tuhaf bir biçimde rahatsız etmektedir.

BURADA açıkça farkına varıp, idrak etmemiz gereken çok önemli bir sonuç var; o da dinlerin neden olduğu bu bölücü, yıkıcı ve bize öteye sıvışıp sessiz kalmamızı dikte eden söylemlerine karşı her zamankinden daha cesur ve ihtiraslı olmamız gerektiğidir. Çünkü artık bilimsel ve diğer beşeri araştırmaların temel gerçeklerini kabul etmek zamanıdır.

YAŞAM bir kahramanlık destanı değil, bu yüzden bilinçli canlılar olarak yiyip içmeler, kahvemizi yudumlamalar, aşk sahibi olmalar, huzurlu ve refahlı olmalarla yetinip, tüm bu eylemlerimizin temeline de inancı koyarak hareket edemeyiz. Ya da öyleymiş gibi davranamayız. İnanç, belli bir eylemi hayata geçirmek için açma-kapama butonu gibi bir şey değildir. Güvendiğim bir arkadaşımla kararlaştırdığım bir buluşmanın gerçekleşeceğine dair inancım, çok basit bir koşulun değişmesiyle sekteye uğrayabilir. Çünkü bu yalnızca bir inançtı. Gerçekte, yalnızca onun o buluşmaya geleceğine dair bir düşünceye sahiptim. Elimdeki tek bilgi de bu seziş bilgimdi. Buluşma gerçekleşir ya da gerçekleşmez. İnanç, bir ikna olma meselesidir. Karımızın bizi aldatıyor olabileceğine dair duyduğumuz şüphelerden, gerçeği öğrenene kadar hangi olasılığa daha fazla ihtimal yükleyeceğime göre çeşitli düşünceler geliştiririm: “Acaba karım beni en yakın dostumla mı aldatıyor? Zaten aralarında bir çekim de vardı. Yoksa geçen günkü sanat sergisinde yeni tanıştığı geniş omuzlu adam ile mi?” Sadece şu kadarı söylenebilir ki, bu olaylara ait çıkarımlardan hangisi sizin için bir inanç haline gelirse, o inancın belli başlı kişisel ve toplumsal sonuçları olacaktır. Demek istediğim, inanmak ya da bu anlamda inanç, bir alışkanlığa sahip olmak demektir. Bu alışkanlıklar, yaptığınız belli eylemlerin belli amaçlara hizmet edeceğini bekleyerek bu dünyada güvenle hareket etmenizi sağlar.

BİLİMSEL düşüncedeki şüphe ile dindeki iman, bir araya gelmez iki karşıt değeri temsil eder. Din, hakikate sahip olduğuna ve kendisine iman edilmesini beklemektedir. Felsefe ve bilimsel düşünce ise hakikati ve gerçeği keşfetme çabasında olduğundan, önüne çıkan her şeyden şüphe etmektedir. Dinlerin, “Neden?”, “Niçin?”, “Nasıl?” türündeki şüpheci soruları kabul etmemesini doğal karşılayabiliriz. Dinler doğası gereği, daha ileriyi, gerçeği ve hakikati açıklama zahmetine girmektense, tüm bu çabaları görmezden gelmelidir. Hatta öyle ki Maturidi, niçin sorusunun “hikmetten yoksun olduğunu” bildirerek felsefe sorularını etkisizleştirme yoluna gitmiştir. Bizler, bilinç ve akıl sahibi insanlar olarak söyleyebiliriz ki, bu oldukça ucuz bir kaçış yoludur. Mantık, ilk başlarda dinsizliğin araçlarından biri gibi görülürken, sonraları, ilimlerin her birinde mantık temel bir disiplin olarak kullanılmaya başlanmıştır. İnanç değerleri çerçevesinde şüpheyi dışarıda bırakırken, örneğin hadis ilmi, teknik açıdan şüpheci, eleştirel bir tutumu açıkça teşvik etmiştir. Eleştirel ve şüpheci yaklaşım, tarih yazıcılığı ve yöntemi gibi diğer alanlara da sıçramıştır. Bütün bunlara rağmen, bir epistemolojik araç anlamında ve dahası bir hayat tarzı olarak şüphe, örneğin İslam’dan dışlanmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla herhangi inanca mensup bir dindar, gerçekten şüphe etmek ne demektir bilmez. Yanından ayırmadığı ve başucunda tuttuğu kitabın Tanrı’nın mükemmel sözü olduğundan zerre şüphe duymaz. Ona bir kutsallık atfeder ve bunu bir tabu haline getirir.

Mantıklı olsun veya olmasın, hiçbir eleştiriyi kabul etmez; hatta elimizde başka dinler de mevcutken, kendi dininin tek gerçek din olmayabileceğine dikkat çekilmesi bile onun için bir tabudur. Sürekli olarak şüphelerinden arınmak ve bir daha şüphe duymamak ister.

BİR SABAH yatağınızdan şüpheyle uyandığınızda, yaşamınızla ilgili duyduğunuz güven azalır: Gerçek dünya yalnızca vardır. Tanrı’nın müdahalesinin her yerde var olduğuna inanmadığınız sürece, yaşamın büyük kısmı amaçsızdır. Çünkü doğaüstü bir gücün her şeyi dengeli ve hassas bir biçimde idare ettiğine dair giderilmez bir güven duyarız. Bu rahatlatıcı his bizi her şeyden “eminmiş” gibi hissettirmeye devam eder. Böylece bu dünyada güvenle hareket etmemizi sağlar. Diğer yandan din, dünyada olup biten her şeyin olağanüstü bir önem taşıdığı inancından başka bir şey değildir. Bu bağlamda dünyevi sorunlar için, dinin kapsamı içerisinde gerçek bir çözüm bulunabileceğini düşünmek, “inanca bel bağlayanların rüyası’ndan ibarettir. Yine de inanç sözcüğünden yalnızca dini inanç anlaşılmamalıdır. İnanç kavramının bilgi ile bilinen ilişkisi de bu bağlamın içinde değerlendirilmelidir. Fakat bir şeyin varlığına veya bilgisine inanmamız ne demektir? Bir şeye inanmak ya da ondan şüphe etmek ne demektir? Örneğin; dışarıda yağmur yağdığına inanıyorsak, bu inancımız dışarıda yağmur yağıp yağmadığına ilişkin durumu gerçekte yansıtabilir mi? Buradan şu sonuca varacağım; klasik “Moore Paradoksu”nda olduğu gibi, “Yağmur yağıyor ama ben yağmur yağdığına inanmıyorum.” dediğimizde, aslında temelde kendisiyle çelişen bir şey söylemiş olmayız. Herhangi bir kişinin tutarlı bir biçimde böyle bir ifadede bulunmasının beklenmemesine rağmen, önermenin kendisinin mantıksal bir çelişki taşımadığı söylenebilir. Bizler inançlarımızı ve tutumlarımızı davranışlarımız yönünde değiştirmeye meyilliyizdir. Bu yüzden bir dindar olarak fazla uğraşmanıza gerek yok. İnanıyorsanız konu kapanmıştır.

Yine bizler bilinç sahibi canlılar olarak, yaşamı anlamlandırma, nasıl yaşayacağımızı seçme ya da nasıl yaşamayacağımızı seçme özgürlüğüne sahip üstün kapasiteli varlıklarız. Fakat dini bağnazlık söz konusu olduğunda tıpkı siyasetin, politik ayrımların veya kültür endüstrisinin insanları bir araç haline indirgeyip, blenderdan geçirdiği bir dünyada, “özgür düşünce” ne anlama gelmektedir? Dinlerin bize ısrarla vurguladığı, kafamıza vurarak zorbaca dikte etmeye çalıştığı emir ve yasaklar, vaazlar ve ahlak öğretileri, bize neyi yapıp neyi yapmamamız gerektiğini küstahça bir zorbalıkla dile getirmektedir. Öyle ki bu da, insan olma onurunu yaşayabilmenin ancak, kusursuzca sahte bir yolunu temsil edebilir. Fiziksel bir dünyayı soyut ve hayali bir edim olarak yaşayıp deneyimlemeyi kabul ettiğimiz anda, üstün güçleri olan ve kendisine ulaşmanın neredeyse imkânsız olduğu, kendinden daha yüce olanı düşü-nülemeyen* bir varlık, bu tanımının dışında aynı zamanda koruyucu, kollayıcı bir hayali arkadaşımız olarak daima yanı başımızda durmaktadır; ya da her nerede olduğu düşünülüyorsa artık. Demek istediğim, tüm bunlar hakiki iddialardır ve bu hayal-si düşüncelere inanmak için elimizde hiçbir kanıtın olmaması da, inanç ve mantığın kafa kafaya çarpışması anlamına gelmektedir.

Peki, nasıl oluyor da böyle düşünüyoruz? Neden bu hayali bağlılıklarımızla sanki mutluluk ve güven içinde yaşadığımızı düşünme eğiliminde buluveriyoruz kendimizi? Böyle düşünüyoruz çünkü sanrısal bir inanç sistemi bağlamında bir şey gerçekte öyle olmasa da öyleymiş gibi deneyimleyebiliyor olmamız, kendimizi kandırma hastalığının ironik bir kanıtıdır. Bizi yukarıdan sürekli izleyen, kontrol eden, özel hayatlarımıza karışan, bizi kukla gibi yöneten hayali, silik bir varlığa neden ihtiyaç duyuyoruz? İhtiyaç diyorum, çünkü bu durum bizim gibi zayıf, endişe sahibi, sonlu bir varlık olan insanlar için gerekli bir ihtiyaç. Bu zorlu dünyada daima rahatlatıcı sebeplere ihtiyacımız var. Fakat tüm bu psikolojik gereksinmeler bunları gerçek yapmıyor. Ne de olsa gerçekleri yok saymak pahasına rahatlık aramak hiçbir zaman dini inançların itici gücü olmamıştır; sonuçta dinsel öğretilerin tamamı, kimseyi rahatlatmadığı halde insanların inanmayı seçtiği korkunç önermelerle doludur.** Yine de hemen kabul edebileceğimiz bir şey inanç olgusunun, insanların içtepilerinin açlığını doyurma, tutkularının ve bir takım korkularının azgınlığını yatıştırma gibi bir işlevi olduğudur. İşte bu bize inancın doğasıyla ilgili akıllıca bir fikir vermeye yeter bir sebeptir. Tamamıyla tarihe karışan bir yanılsama ile iddialarımı süslemek adına, şu örneği düşünelim: Babiller günbatımından hemen sonra ilk parlayan gök cismine “hesperus” (akşam yıldızı) adını vermişler. Yine gündoğumundan hemen önce en son parlayan gök cismine de “phosphorus” (sabahyıldızı) demişler. Ortada birbirinden farklı iki ayrı gök cismi olduğuna düşünmüşler. Çok sonraları keşfedilen ise bu iki ayrı gök cisminin aynı olduğudur. Günümüzde bu gök cismine “Venüs” diyoruz. Fakat bir inanç kurbanı olarak modern bilimin kesin gerçeklerine meydan okuyup, bu cismin hala sabahyıldızı ya da akşam yıldızı olduğuna inanmaya devam edebilirsiniz. Ya da dünyanın düz, dünyanın ise kanatlı atlar tarafından çekilen bir ateş arabası olduğunu düşünebilirsiniz. Dinsel önermelerin dünyanın gerçek haline ilişkin bilgi sunma iddiasında oldukları sürece, yaşam ve ona dair inançlarımız ile bağlantılı olmak zorundadırlar; “Tanrı bizi izliyor, kolluyor ve gözetliyor, dualarımızı duyuyor, O’nun ismini boş yere ağzınıza alırsanız başınıza kötü felaketler gelir vb.” Böylesi önermeler yalnızca insanlar arasında bu kadar yerleşik oldukları için onları takip eden düşünce veya davranışlarımızı etkileyebilmektedir.

NÖROBİLİM alanındaki çalışmaların da üstün işler başardığına tanıklık ettiğimiz şu günlerde, insan zihninin ve bilincinin gerçeklerine dair oldukça çarpıcı gelişmeler yaşanıyor. Gerçekten insan olmanın değerine dair titiz çalışmaların yürütüldüğü nörobilim alanının bariz bulguları, algı ve deneyim dünyamızı anlamak ve belki de yeniden şekillendirmek açısından büyük umutlar vaadediyor. Çünkü dünyada var olan her şeyi beynimizle kavrarız ve sonra da akıl gücü ile yorumlarız. Diğer canlılarda olmayan bu yüksek algılama gücünün avantajı, dünyayı ve evreni olduğu gibi kavramamızda ve aynı zamanda da doğaya somut bir yönelişte kendisini gösterir. İnsanlar, aklın keşfettiği ve bizzat aklın da tabi olduğu doğal yasalarca yönetilen bir dünyaya aittir.

GÜNÜMÜZÜN bilimsel gerçekleri ile birlikte derhal anlayıp kavramamız gereken, bizimle ilgilenen biri tarafından bir amaç doğrultusunda yaratılmamış olduğumuzdur. Bizler, her şeyi iplerle idare edilen mankenler ya da kuklalar değiliz. Belki kavanozlarda beyinler olarak ya da Matrix’de yaşadığımızı düşünüyoruz. Hayali bir dünyayı edilgen bir biçimde tecrübe eden biri gibi düşündüğümüz anda, bilimsel olanın hiçbir gerçekliğinin olmadığını kabul etmiş oluruz. Bilmemiz ve farkına varmamız gereken; bizlerin bu gerçek dünyanın edilgen izleyicileri değil, tam aksine etkin ve bu dünya ile iç içe, sürekli bir etkileşim halindeki olan canlılar olduğumuz gerçeğidir. Gözümüzdeki perdenin kalkıvermesi, dinlerden ve herhangi dogmalardan, tabulardan ve hüsnükuruntulardan sıyrılmamız ile gerçekleşebilecektir. Kısacası inançların daha fazla sivrilemeyecek bir noktaya geldiğini artık kabul etmeliyiz.

HER NE OLURSA OLSUN, hatta suçsuz bir kalabalığın içerisinde kendini patlatan bir mücahit, cennette 72 adet hurinin onu beklediğine inanıyor olsa dahi, yaşamımıza dair gerçeklerin inançlar tarafından akıl almaz infilaklara uğradığı bir zamanda şu konudan umutluyum ki, her şeye dair olabilecek olan gerçeklik anlayışının merkezinde, bizim inançlarımızdan veya kanaatlerimizden bağımsız düşüncelerin yer aldığını kabul ettiğimiz anda, gerçekliğin kendisine dair büyük bir zafer kazanabileceğiz.

* Anselmus’un Ortaçağdaki Tanrı tanımı

** Harris, S. - The End Of Faith. 2004. s: 73

Dini İnançlardan Nasıl Kurtuldum?

Küçük yaşlarda akranlarım yaz tatillerinde oyunlar oynarken, tatillere ve kamplara giderken ben her yaz zorla yazlık kuran kurslarına gönderilirdim. Hem Arapçayı hem de kuranı okumayı, namazı, namaz surelerini, peygamberin hayatını kısaca İslam dininin her şeyini müftülüğe bağlı cami hocasından öğreniyorduk. Öğreniyorduk diyorum çünkü hele bir öğrenme... Sonunda mutlaka canın yanar. Ezberleyemedin mi? Dayağı yer oturursun. En hafif ceza cetvel ile diklemesine parmaklarınızın kemiklerine vurularak aldığınız cezadır...

O yaşlarda akşamları saklambaç, yakar top, ve benzeri oyunları akşam yemeğinden sonra mahallede akranlarım oynarken ben gündüzleri yetmezmiş gibi akşamları da teravih namazlarında yine camide geçiriyordum..

Lise yıllarına geldiğimde artık en az iki defa başa sarıp kuranı bitirmiş durumdaydım.

Tabi buna bir o kadar da fıkıh ve tefsirleri de eklediğinizde ne kadar yoğun bir dini baskıyla hayatımın, en çok da çocukluğumun, hem de en altın çağını geçirdiğimi tahmin edebilirsiniz...

Hocam; neden ayetler iniş sırasına göre yazılmamıştır? Allah yanlış mı göndermiş de Muhammed sırasını tekrar düzenletmiştir? Ve söylendiği gibi sırasını Muhammed belirlediyse neden Muhammed zamanında ciltlenmemiştir? Diye sorduğumda veya 'Allah neden Âdem ve Havva’ya bir ağacın meyvesini yemeyi yasaklamıştır? şeytanın onları kandırdığını bilerek bir meyve yüzünden neden Âdem ve Havva’yı dünyaya göndermiştir?' diye sorduğumda ... 'Sen kimsin Allah’ı ve dinimizi sorguluyorsun?’ zındık denilerek cevaplar alırdım..

Farklı İslam hocalarına her fırsatta; hocam 'tebbet suresinde Ebu Leheb e lanet edilmektedir, onun cehenneme gideceği Allah tarafından belirtilmiştir. neden hesap günü gelmeden Ebu Leheb’in cehenneme gideceği belli edilmiştir? İnsanlar hesap gününde sorgulanıp ona göre cennete veya cehenneme gönderilmeyecekler midir? Ebu Leheb ve karısına neden böyle bir istisna yapılmıştır? Eğer Ebu Leheb sonradan tövbe edip İslam’a dönseydi Allah onu affetmez miydi? Allah bağışlayıcı değil midir? Biz aciz insanoğlunun hata yapabileceğini, ilk baştan bir dini kabul edemeyebileceğini bilmemekte midir? Allah Ebu Leheb’in ölene kadar İslam’ı kabul etmeyeceğini bildiği için ona cehennem haberini verdiyse, yani Allah onun İslam’ı kabul etmeyeceğini başından beri biliyorsa neden yaratmıştır? Allah Ebu Leheb’i ve karısını doğrudan cehennemde yakmak için mi yaratmıştır?' diye sorduğumda genelde kapı dışarı edilip, kovularak.’ Senin içine şeytan kaçmış!’ Sus lan!” çarpılacağız gibi korku ve dehşet saçan tehditlerle susturulmaya çalışılırdım...

Okulda başarılı bir öğrenci idim. O kadar kuranı kerim ezberine ve bilgisine rağmen din derslerine hiç çalışmadan

gidip sadece bir sure okuyarak en yüksek not olan 10 (ON) almak çok basitti..

Okullarda öğretilen Emevi dini özelliklerinin hemen hepsi ‘’Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi’’ dersinde okutuluyor. Yazılı ve sözlülerde sadece İslam din kültürü ele alınıyor ve tamamen ezbere dayanan bir yöntemle bizlere aşılanıyordu...

Fakülte yıllarına geldiğimde her zaman okuduğum ama asla sorgulamaya yeltenemediğim kuran ayetlerini artık üçüncü defa okumaya başlamış ancak bu sefer aklıma takılan soruları hem arapça hem türkçe olarak not almaya başlamıştım.. Aldığım notları islam

bilginlerine imama arkadaşlarıma çevreme sormaya başlamıştım.. Cuma namazı çıkışlarında herkesin camiyi boşaltmasını ve imamın başının kalabalığının geçmesini bekler ve sorularımı yöneltirdim. Aldığım klasik cevaplar’ Çok fazla karıştırma kafayı sıyırırsın.!. Bize verilen bu beyin ile allah’ı anlayamayız tam olarak. Sorgulamak günahtır.’ ve benzeri gibiydi.

Tabi bizim zamanımızda Turan Dursun’ daha öldürülmemiş!!!, kitapları yasaklı idi.. Aynı zamanlarda Prof. İlhan Arsel, Arif Tekin gibi yazarların kitapları da yoktu.. internet ve cep telefonu gibi iletişim araçları da yoktu.. Turan Dursun katledildikten sonra kitapları yayınlandı.. Özellikle Turan Dursun ve İlhan Arsel’in kitapları ile fakülte yıllarımın sonlarına doğru gerekli bilgilere ulaşmaya ve sorularımın cevaplarını almaya başlamıştım..

Bilime olan merakımdan dolayı takip ettiğim TÜBİTAK‘ın Bilim Teknik dergilerini alıp biriktirirdim daha sonra fasikülleri ciltletip o dönemde kitaplığıma katardım..

Mezun olduktan sonra tam bir deist fikir açısına sahiptim..

İndiriliş sırasına göre Kuran-ı kerim okuduğumda ve aynı anda eski uygarlıkları sümerleri okuduğumda da benzerlikler beni şaşırtarak dünya üzerinde diğer tüm dinleri araştırmaya itti. Yabancı kaynaklı bilimsel makaleler belgeseller ve kültürel antropoloji merakı beni nihayi sonuç olan Ateizme çıkardı...

Sorgulayarak anlayacağınız dilde okuduğunuzda zaten işlem otomatikman başlamış oluyor. Önemli olan doğru ve bilimsel özellikle de test edilebirliği kanıtlanmış bilgilere ulaşabilmek.

Asla sorgulamaktan vazgeçmeyin.

Saygılarımla...

Kaan

Gezegenimizdeki Yaşamın Kısa Bir Tarihçesi
4. Bölüm

Bahar Kılıç

Bir önceki yazıda “Balık Çağı” da denilen ve 417-359 milyon yılları arasını kapsayan Devoniyen Dönem’in sonlarına kadar gelmiştik. Bu zaman diliminde, dev resiflerle kaplı okyanuslarda ve tatlı sularda kemikli iskelete sahip omurgalılar evril-miş, önceleri bomboş olan karalar ise çok sayıda bitki ve eklembacaklı türü tarafından istila edilmişti. Söz konusu habitatlar, karada daha uzun süre kalabilen bireyleri avantajlı konuma getiriyordu. Şimdi gelin, bu noktadan başlayarak gezegenimizin tarihçesinde biraz daha ilerleyelim.

Bildiğiniz gibi amfibiler (iki yaşamlılar), yaşamlarının en az bir devresini suda geçiren ve üremek için suya ihtiyaç duyan hayvanlardır. Bu nedenle ilk amfibilere yaklaşık 370 milyon yıl önce Devoniyen Dönem’de rastlarız. O zaman için karada yaşayan tek tetrapod sınıfı olan amfibiler, karasal ekosistem-deki besin zincirinin en tepesindeydi (modern timsahlar gibi.) Denizlerde ise köpekbalıkları, besin zincirinin en tepesine yerleşmiş durumdaydı. Yine bu dönemde ilk yengeçler ve eğreltiotları evrimleşti.

Önceki yazıdan tanıdığımız Et Yüzgeçli balıkların (Sarcopterygii), tetrapodların ilkin ataları olmaları nedeniyle evrimsel geçmişimizde çok önemli bir yer tuttuğunu belirtmiştik. Tetrapodlar (dört üyeliler) bütün amfibileri, sürüngenleri, kuşları ve memelileri kapsayan bir üst sınıftır. Tüm tetrapodların atası sayılan Et yüzgeçli balıkların kemikli yüzgeçleri, zamanla amfibilerin uzuvlarına evrilmiştir. Bu sürece kısaca değinelim: Daha önce de belirttiğimiz gibi, Et yüzgeçliler deniz tabanında yürümeyi kolaylaştıran eklemli, bacaksı yüzgeçlere sahipti. Gerektiğinde bu kemikli, güçlü yüzgeçlerini kullanarak karaya da çıkabiliyorlardı. Bazıları da oksijen seviyesi düşük olan batalıklarda nefes almalarını sağlayan ilkel akciğerlere sahipti; ancak çoğu zaman solungaçlarını kullanıyorlardı. Zamanla bu hayvanlar, suyun dışında daha da fazla zaman geçirmelerini sağlayan adaptasyonlar edindi: akciğerleri gelişti, iskeletleri daha ağır ve güçlü hale geldi, beş veya daha fazla üyeye (parmağa) sahip el ve ayak benzeri yapılar evrildi. Derileri, vücut sıvılarını korumaya ve kuru ortamlara dayanmaya daha elverişli oldu. Solungaçlarının arkasında yer alan hyomandibula kemiği küçülerek, amfibi kulağında yer alan üzengi kemiğine dönüştü. Böylece karada sesleri duymak için gerekli olan kulak yapısı oluşmuş oldu.

1987 yılında keşfedilen ve Et yüz-geçli balıklar ile tetrapodlar arasında bir geçiş türü olan Acanthostega, sudan karaya geçişe dair önemli bilgiler sunar. Bacaklara ve sekiz üyeli ellere sahip olan Acanthosteganın hem akciğerleri hem de solungaçları vardı. Bu durum, yaklaşık 365 milyon yıl önce yaşamış olan Acanthostega’nın suya bağımlı olduğunu gösterir. Ama daha da önemlisi, bazı balıkların suda yaşarken, yani henüz karaya çıkmamışken uzuv geliştirdiğine işaret eder. Bu dönemde, sudan karaya geçişe örnek teşkil eden türler arasında Ichthyostega, Ventastega, Panderichthys, Elginerpe-ton, Hynerpeton, Eusthenopteron gibi hayvalar sayılabilir. 2004 yılında bulunan ve bilim dünyasında olduğu kadar popüler kültürde de çokça ses getirmiş olan Tiktaalik roseae ise şüphesiz içlerinde en ünlü olanıdır. Yaklaşık 375 milyon yıl önce yaşamış olan Tiktaalik, basit bilek kemiklerine ve parmak benzeri yapılara sahip olduğu için sudan karaya geçiş açısından mükemmel bir fosil örneğidir.

Fakat tüm bu avantaj yaratan adaptasyonlara rağmen amfibiler, kabuksuz olan yumurtalarını bırakmak için suya dönmek zorundaydı. Karada üremeyi mümkün hale getiren olay, embriyonun kurumasını önleyen sert bir kabuğa sahip amniyotik yumurtanın evrimidir. İlk kez Karbonifer Dönem de (359-299 milyon yıl aralığı) ortaya çıkan amniyotik yumurta, canlıların sudan bağımsız hale gelmelerini sağlayarak sürüngenlerin evrimini mümkün kılmıştır. Bu yumurta türünü üretebilen canlılara amniyotlar denir. İlk ilkel amniyotlar yaklaşık 312 milyon yıl önce yaşamıştır. Amniyotlar memelileri, sürüngenleri (kuşlar da dahil) ve bunların tüm akrabalarını kapsar. Dolayısıyla gezegenimizde yaşamış olan ilk amniyotların sürüngenler olduğu düşünülmektedir. Küçük bir kertenkeleye benzeyen bu canlılar, daha sonra iki ana dala (sinapsidler ve saropsidler) ayrılarak çeşitlenmiştir. Sinapsidler, memelilere ve onların tüm akrabalarına giden daldır; saropsidler ise tüm sürüngenleri, kuşları ve onların akrabalarını içerir. Bilinen en eski sinapsid Protoclepsydrops, en eski saropsid ise Paleothyris’tir. Daha ilkel sinapsidler pelikozor, daha gelişmiş ve memeliye benzeyenler ise terapsid olarak isimlendilir.

Kökenleri 310-320 milyon yıl önceye uzanan sürüngenler ya dört uzva (kol ve bacak), ya da dört uzuvlu atalara sahip olan (yılan gibi) tetrapodlardır. Sürüngen olduğu, yani sudan bağımsız yaşayabildiği kesin olarak bilinen en eski canlı, keskin dişlere sahip Hylonomus'tur.

Peki nedir amniyotik yumurtayı bu kadar önemli yapan? Öncelikle kuru karasal ortamda bırakılmaya müsait sert bir kabuğu vardır. Balık ve amfibi yumurtalarında tek bir iç zar bulunur. Amniyotik yumurtalarda ise embriyo ile atmosfer arasındaki gaz alışverişini ve atıkların boşaltımını mümkün kılan, embriyonun gelişmesine uygun farklı içsel yapılar evrilmiştir. Embriyoları koruyan bu zar yapılarının varlığı ve bir larva döneminin yaşanmaması, amniyotları tetrapod amfibilerden ayırır. Devoniyenden sonraki ilk amniyotik yumurtalar küçük ve zarla kaplıydı, henüz sert bir kabuğa sahip değildi. Zamanla daha büyük ve dayanıklı yumurtaların oluşmasına imkan veren yeni adaptasyonlar, daha büyük yavruların, dolayısıyla da daha büyük canlıların oluşmasına yol açtı. Daha da önemlisi, suya olan bağımlılığı ortadan kaldırıp sürüngenlerin evrimini mümkün kıldı. Bütün bu gelişmeler, amniyotların daha önce sadece küçük omurgasızlardan oluşan diyetlerini, bitki ve daha büyük hayvanları da içerecek şekilde genişletmiş oldu.

Amfibilerin sürüngenlere evriminde gerçekleşen en önemli geçiş adımları bacakların, akciğerlerin ve amniyotik yumurtanın gelişimidir; fakat sayılması gereken bir diğer önemli adaptasyon da beyin büyüklüğündeki artıştır. Beynin serebrum ve beyincik bölgelerinde meydana gelen büyüme, sürüngenlerin motor işlevlerini ve duyusal gelişimlerini artırmıştır. Sürüngenlerin beyni kuşlara ve memelilere kıyasla daha küçüktür; ama beyin hacmindeki bu artış, sürüngenlerin avlanma stratejileri bakımından hayati önem taşımıştır.

İlk sinapsidlerden kısa bir süre sonra ilk diapsid sürüngenler görülmeye başlanır. (Diapsid: Kafatasında, her gözün arkasında ikişer açıklık bulunan tetrapodlar. Sinapsidlerde ise her gözün arkasında birer açıklık vardır.) Bu yapılanma kafatasını hafifletmiş, daha büyük ve güçlü çene kaslarının oluşmasını sağlamış, çenenin daha fazla açılmasına olanak sağlamış ve ısırma kuvvetini artırmıştır. Günümüzde yaşayan diapsidler timsahlar, kertenkeleler, yılanlar, tuataralar ve kuşlardır. Bazıları kafataslarındaki bu açıklıklardan bir veya ikisini kaybetmiş olsa da, evrimsel akrabalıkları nedeniyle “diapsid” olarak sınıflandırılır.

Permiyen’in ortalarına doğru, yaklaşık 275 milyon yıl önce ilk terapsidler ortaya çıktı ve bu dönemin sonuna kadar da çeşitlenerek arttı. (Hatırlayacağınız gibi terapsidler, amniyotların iki dalından biri olan sinapsid sürüngenlerden ayrılmıştır. Terapsidler, memelileri ve onların tüm akrabalarını kapsar.) Günümüzde memelilere özgü çoğu özelliğin kökeni (laktasyon, saç ve kıl, dik durmak gibi) terapsidlere dayanır. Şekil 4’te Raranimus, Estemmenosuchus, Bauria, Oligokyphus, Anteosaurus, Inostrancevia, Gorgonopsia gibi bazı terapsid örneklerini görüyorsunuz. Bunlardan Gorgonopsia, Permiyen Dönem’de yaşamış en büyük etoburlardan biridir.

Karbonifer ve onu takip eden Permi-yen Dönem’de (299-252 milyon yıl aralığı) çeşitlenip yaygınlaşan amfibilerin yerini, zamanla sürüngenler ve omurgalılar aldı. Amfibiler giderek küçül-

dü, tür sayıları azaldı ve geriye sadece modern türleri içeren Lissamphibia alt sınıf kaldı. (Bu grup kurbağaları, kara kurbağalarını, semenderleri, su kelerlerini ve ayaksız iki yaşamlıları kapsar.) İlk örnekleri Karbonifer Dönem’de ortaya çıkan sürüngenler ise Karbonifer’in sonunda gerçekleşen ufak çaplı buz devrine kadar küçük boyutluydu. Buz devrinden sonra boyutları artmaya başlayan sürüngenler, zaten azalmakta olan amfibilerin elinden “baskın sınıf” bayrağını kaptı.

Gezegenimizin kömür rezervlerinin büyük bir kısmı Karbonifer Dönem’de oluşmuştur; zaten bu yüzden bu döneme, “karbon içeren” anlamına gelen “Karbonifer” adı verilir. Karbonifer’de en yaygın görülen kara omurgalıları amfibilerdi; fakat karaların tek hakimi onlar değildi. Çok geniş alanları kaplayan sık ormanlar da vardı. İşte bataklıklar altında kalarak gömülen bu yoğun bitki örtüsü, üzerine binen milyonlarca yıllık basıncın ve ısının etkisiyle kömüre dönüştü. Ama gömülmeden önce Karbonifer karalarını istila etmiş durumda olan bitkiler, yeryüzündeki karbondioksitin büyük bir kısmını kendilerine bağlayıp atmosferi oksijence zenginleştirdi. Öyle ki, atmosferdeki oksijen bu dönemde gelmiş geçmiş en yüksek seviyesine çıktı. Bu durum, mevcut habitata zaten iyi uyum sağlamış olan böceklerin işine geldi ve böcek çeşitliliği giderek arttı. Karbonifer’deki eklembacaklılar (böcekler, akrepler, kırkayaklar gibi) günümüz-dekilerden çok daha büyüktü. 2,6 metrelik bir kırkayak olan Arthropleura, zamanın en büyük kara omurgasızıydı. İlk uçan böcekler de bu dönemde ortaya çıktı. Örneğin 300 milyon yıl önce yaşamış olan ve kanat açıklığı 75 cm’yi bulan Meganeura, dönemin en büyük uçan böceğiydi.

O zamanlar ekvatorda yer alan Avrupa ve Kuzey Amerika, tropikal yağmur ormanlarıyla kaplıydı. Zamanla daha kurak ve sıcak hale gelen iklim nedeniyle bu ormanlar yok olmaya başlayınca, birçok bitki ve hayvan türünün de nesli tükendi. 305 milyon yıl önce meydana gelen bu olaya Karbonifer Yağmur Ormanı Çöküşü (CRC) denir. Bu süreçte ormanlar yalıtılmış “adalar” haline gelerek, sürüngenlerin çeşitlenme sürecine ivme kazandırdı. Yalıtılmış sürüngen popülasyonlarının her biri farklı yönlere doğru evrildi ve muazzam bir biyolojik çeşitlilik doğdu. Bu durum, tıpkı Darwin’in Galapagos adalarında gözlemlediği gibi, habitatın bölünmesine verilen ekolojik bir cevaptı.

Permiyen Dönem’de karalar Pangea adı verilen tek bir süper kıta halindeydi. Pangea, Panthalassa isimli küresel bir okyanus tarafından kuşatılmıştı. Dev orman örtüsü CRC sırasında yok olmuş, yerini çöllere bırakmıştı. Bu değişiklik sürüngenlerin çok işine yaradı. Amniyotlar bu dönemde çeşitlenerek memeliler, kaplumbağalar, lepidozorlar ve arkozorlar olarak farklı atasal gruplara ayrıldı.

Permiyen’in sonlarında, yaklaşık 250 milyon yıl önce ilk arkozorlar evrildi. Arkozorlar, Permiyen’in ardından gelen Trias Dönemi’nde ortaya çıkacak olan dinozorların ve Crurotarsi kladının (timsahsılar, kuşlar ve timsahsıların soyu tükenmiş tüm akrabaları) atalarıdır. Arkozorların günümüzdeki temsilcilerinden ise geriye sadece kuşlar ve timsahlar kalmıştır.

Permiyen’in sonlarında (yaklaşık 260 milyon yıl önce), terapsidlerden ayrılan sinodontlar ortaya çıktı. (Sinodont, “köpek dişi” anlamına gelir.) Bunlar, modern memelileri ve onların yaşamış tüm akrabalarını kapsar. Trias Dönemi’nde memelilere evrilecek olan sinodontlar, dönemin en büyük kara omurgalılarıydı. Bilinen en eski ve ilkel sinodont, Charassognathus isimli bir hayvandır. Bir diğer sinodont da, çoğu zaman hatalı olarak dinozora benzetilen Dimetrodon dur. Oysa Dimetrodon’un nesli, dinozorlardan yaklaşık 40 milyon yıl önce tükenmiştir. Dimetrodonun sırtında, omurgasından çıkan dikenlerin oluşturduğu bir yapı bulunur. Fizyolojik ve fiziksel olarak bir sürüngene benzese de memeliler ile, herhangi bir sürüngen türünden daha yakın akrabadır.

Permiyen’in sonunda, “Büyük Ölüm” diye de anılan ve nedeni hala kesin olarak bilinmeyen Permiyen-Trias Yok Oluşu gerçekleşti. Gezegenimizin tarihindeki en büyük kitlesel tükenme olayı sayılan bu felaket ile Dünya’daki yaşam neredeyse tamamen yok oldu; deniz canlısı türlerinin %96’sı, kara omurgalılarının da %70’i tükendi. Kambriyen’den beri başarılı bir şekilde yaşamını sürdüren trilobitlerin nesli tamamen tükendi. Böceklerin geçirdiğini bildiğimiz tek kitlesel yok oluş olayı buydu. Sonuç olarak Pe-Tr Yok Oluşu, biyoçeşitlilikte ciddi bir azalmaya yol açtı. Bu yüzden canlılığın toparlanması diğer kitlesel tükenmelere kıyasla çok daha zor oldu, karasal ekosistemlerin yenilenmesi 30 milyon yıl sürdü. Yukarıda bahsi geçen sinodontlar, bu kitlesel tükenmeden hayatta kalarak çıkan nadir sinapsid gruplarından biriydi. Şu anda burada bulunuşumuzu, Pe-Tr Yok Oluşu’ndan sağ çıkmayı başaran sayılı türe borçluyuz.

Önümüzdeki sayıda, kaldığımız yerden devam edeceğiz.

Kaynaklar:

1.    http://www.sciencedaily.com/relea-ses/2010/11/101129203329.htm

2.    http://science.nasa.gov/science-news/ science-at-nasa/2002/28jan_extinction/

3.    http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bil-gipaket/jeolojik/Fanerozoik/Paleozoik/Karbonifer/index.htm

4.    http://palaeo.gly.bris.ac.uk/macro/ Carb.html

5.    http://www.biologyreference.com/A-Ar/A mniote-Egg. html

6.    https://www.princeton.edu/~ac-haney/tmve/wiki100k/docs/Permi-an%E2%80%93Triassic_extinction_ event.html

7.    http://www.youtube.com/wat-ch?v=xVz7a8Kkg1Y

Gemi Batıyor...
4.bölüm

“Gemisinin dümenindeydi ve dalgaların büyük gücüne karşı koymaya çalışıyordu... Zavallı adam! Gemisinde çapa, yüreğinde umut yoktu... Direğin nasıl kırıldığını, rüzgarların yelkeni nasıl parçaladığını görüyordum.... Bir elin bana doğru nasıl uzandığını görüyordum...”
Heinrich Heine

Taner Bayter

Bu ayki yazımızda Blumenberg’in metnini noktalayacak ve bir sonraki yazımızdan itibaren Rossi’nin düşünce sistematiğine geçiş yapacağız. Blumenberg’in metnindeki son iki ana başlığı işleyeceğimiz bu yazımız diğerlerine nazaran daha uzun ve dolu bir içeriğe sahiptir.

Gemi’nin batışı ve bu eylemin sürekliliğinin etkileri, öznenin biricik duyumsaması ile zorluklara rağmen hayatta kalabilmesini ifade eder. Blumenberg bu farkındalık ile metnin dördüncü bölümüne “Hayatta Kalma Sanatı” ismini verdikten sonra Goethe ve Voltaire’nin yaşamlarından örnekler ile bireyin kendi yaşantısı yoluyla insanlığın tarihselliğine bakmasını istiyordu. Geldiğimiz bu aşamada, yaptığımız tespitlerin ve üstüne gittiğimiz çıkarımların doğruluğundan emin olmak zorundayız. Ne de olsa Kierkegaard, hayatın ileriye doğru yaşandığını ama, yalnız geriye dönük olarak anlaşıldığını düşünürken haksız değildi.

İnsan kendi özünü gerçekleştirirken, eylemlerinin sonuçlarından sorumlu olduğunu bilmelidir. Eyleyen bir varlık olarak insan, eylemenin sonuçları ile inşa ettiklerinin yanı sıra bu eylemselliğin tümünü sahiplenmek zorundadır. Sartre bu nedenle geç dönem eserlerinden birini bu konuya ayırmış ve adını da “Tarihin Sorumluluğunu Almak” olarak koymuştur. Peki ama neden? Tarihin kendisi ile eyleyen bir varlık olarak insan arasındaki ilişkinin boyutu nedir? Tarihin karşısında izleyici olma konumumuz bir değişim yaşadı mı? “Geçmiş, yaşama şansım olmadan olmak zorunda olduğumdur” derken Sartre’a ne kadar hak veriyoruz?

Tarih felsefesine önemli katkılarda bulunmuş olan Hegel’e göre, tarihe anlayışımızdan yola çıkarak, dünyada özgürlüğün kendiliğinden ortaya çıkışını açıklamak ve çöküşün araçlarını güncelleştirmek mümkündür. Ona göre, tarihi gözlerimizin önüne seren ve bu derece önemli kılan; tutkuları, akılsızlığı, adi ve kötü olanı anlatan bir araç oluşudur. Yani Hegel, tarihi gerçekliği ortaya çıkaran bir olumsuzlama süzgeci olarak görmekteydi. Tarihin kendisinin insan eliyle inşa edilmiş oluşu, tarihe bakarken aslında insanın kendisine dair en içten bakışı yakalamamıza ve öze tüm çıplaklığıyla yaklaşmamıza imkan vermektedir. Blumenberg bu noktada bir ekleme yaparak araya giriyor; “Eğer izleyici, o çok derin merhametiyle, tarihin çöküşünü (geminin batışını) doğanın eseri olarak değil de, insan isteminin sonucu olarak görüyorsa, burada aklın hangi etkinliğinden söz edilebilir?”. Özne, tarihin tüm acı verici gerçekliğini gördükten sonra kaygılarının arttığını duyumsamaya başlamaktadır. Artan kaygılarımızın sebebi aklın sağduyusuna duyulan güvenin azalmasıdır. Karamsarlığa sürükleniyoruz; bu sürüklenme Gemi Batışı’nın yeni adıdır; Postmodernizm. Bu çağda yaşadığımız yapay mutluluk, kitlelerin akıldan uzaklaşmasının kamuflajıydı.

Schopenhauer, Geminin Batışı ile İzleyici karşıtlığı problemine katılan düşünürlerden biriydi. Schopenhauer’a göre algılayan, düşünen ve istemenin kendisine sahip olan insanın kimliği, batanın ve izleyicinin konumunda belirginleşir. Bu süreçte gördükleri ve hissettiklerine tepki geliştiren insan, kendine özgü bir akıldan yararlanmaktadır. Bu akıl, insanı kendi çektiklerinin izleyici yapan bir akıldır. Ama bu akıl, aynı zamanda yaşamın tümüne çok yönlü ve yukarıdan kapsamlı bir şekilde bakmayı da başarmaktadır. İnsan, biri somut diğeri soyut olmak üzere iki yönlü bir yaşam sürdürürken, somut yaşam kısmında gerçeğin fırtınalarına ve yaşamın baskılarına direnemez ve acı çekerek “bir hayvan gibi” ölür. Soyut düzlemde kendini aşamamış ve hayatın gerçeklerini kabullenmeyi reddetmiş ise Gemi batıyorken uzak bir noktada duruyordur. O neyin gerçekleştiğini ve gerçekleşeceğini anlamaz, uzak bir yerde öylece izler. O yalnızca izleyici ve gözlemcidir. Kişisel duyumsamamız ile o, ya metafizik bir hücrede hapsolmuş ve kölelik derecesinde durgun tevazuya sahip bir dindar ya da muazzam akışkanlığı ve göreceliliği içinde hakikat anlayışı zedelenmiş bir postmodern insandır. Gerçek bir izleyicinin gözlemlediğine dair söylemesini beklediğimiz ilk cümleyi Blumenberg dile getiriyor; “Önceleri bizleri huzursuz eden dünyanın büyüklüğü, şimdi bize huzur veriyor: Dünyaya bağımlılığımız, dünyanın bize bağımlılığıyla, yine dünya tarafından ortadan kaldırılmıştır.” Şunu da ekleme ihtiyacı duyuyoruz ki, İzleyici artık sadece kendi dünyasının izleyicisi olduğu için gemicinin ona ihtiyacı kalmamıştır. Gemi güvertesindeki ise denizin eylemselliğinden bihaberdir ve fırtınanın dışında başka sebeplerden dolayı da geminin batabileceğini bilmemektedir. Schopenhauer, karamsarlığında haklıydı.

İçinde yaşadığımız 21.yy gemisi ve izleyicisinin konumu nedir? Bugüne dair neler söyleyebiliriz? İmdadımıza Burckhardt yetişiyor. Hem de bugünü 150 yıl öncesinde sezerek haykırıyor geleceğe doğru, haykırışları Epikuros’u hatırlatıyor bize. “İçinde bulunduğumuz durumun bilincine vardığımızda, milyonlarca dalgadan biri tarafından ileri doğru hareket ettirilen, tamamıyla dayanaksız bir gemideyizdir artık. Ancak, bu dalgaların kısmen biz kendimiz olduğu da söylenebilir”. Özne artık kendi özünden uzaklaşmaktadır; belki de Gemi Batışı’nın Özne’nin Batışı’dır; Burckhardt devam ediyor; “Rüzgarla şişmiş rengarenk yelken, her an yönü değişebilecek ya da kesilebilecek rüzgarı tutarken, kendini geminin hareketinin nedeni sayar.” “Sanan” ve “kısmen olabilen” insanının 21.yy’daki düşüşünü tanımlayan iki tarafına ağır toplar asılmış kelimelerdi.

Blumenberg, metni “Batan Gemiden Gemi Yapmak”-bölümü ile noktalamaktadır. O, bu bölümde Darwin ve doğal seleksiyon, bilimsellik ve dil felsefesinden bahsederek, gemi yapabilmenin yollarına işaret etmektedir. Her şeyden öte başlıktan yola koyulmak gerekir; batan gemiden gemi yapmak! Bu yüzyılın insanı kendini ancak böyle tanımlayabilir; batan gemiden gemi yapabilen!

Şurası açıktır ki Blumenberg’in tüm metni bir varoluş eğretilemesiydi. Yer yer karamsarlık içeren ve gemi batışı imgelemenini kullanan diğer düşünürleri sırayla ziyaret eden bu metni, Blumenberg’in ana metnindeki son cümlesiyle bitirmek istiyoruz. “Yeniden başlayanı yüreklendiren nedir? Yoksa, gemilerin daha önceki batışları mı?” Wittgenstein’ın, başyapıtı olan Tractatus’u savaş sırasında cephede yazmasına neden olan istenç nereden ve nasıl doğar? Rossi’nin “Gemi Batıyor Seyreden Yok” adlı ana metni ile başlayacağımız ikinci bölüm yazımızda görüşmek üzere.

Röportaj

Merhabalar sevgili okurlar,

Bu ayki sayımızda, yaklaşık 1,5 yıl önce Ateistler Meclisi adıyla yola koyulan ve 5 ay önce de resmi statü kazanan Ateistler Derneği’nin bugüne kadar nasıl bir gelişim süreci yaşadığını ve insanların bu süreçte nasıl tepki ve sorunlarla karşılaştığını irdelemenin uygun olacağını düşündük. Bu anlamda, farklı şehirlerdeki dernek faaliyetlerinin çeşitli kademelerinde görev almış arkadaşlarımıza, “Türkiye’de Ateist Bir Örgütlenme Yürütmek” konusu etrafında şekillenen birkaç soru yönelttik ve aldığımız yanıtları sizler için derledik.

Ateistler Derneği’ne neden katıldınız ve bu oluşumdan nasıl haberdar oldunuz?

Zafer Ergin (İstanbul): TTT’lerden ilk kez internet üzerinden haberdar oldum. Türkiye’de AKP eliyle kurulmaya çalışılan yeni rejimin daha gerici ve laisizmden uzak bir karakterde olması, aslında seküler ve ilerici birikimi olan bu topraklarda böyle örgütlenmelerin doğacağının habercisiydi. Bence Ateistler Derneği tıpkı Haziran Direnişi gibi, AKP gericiliğine karşı bir tepkinin ürünüdür.

Serkan Edir (Edirne): Gittikçe daha fazla muhafazakarlaşan bir toplumda yaşıyoruz. Gerici argümanlar insanların, özellikle de gençlerin etrafını çevirmişken, buna etkili bir karşı çıkışın ancak örgütlü hareket etmekle gerçekleşebileceğini düşünüyorum; bu sebeple Ateistler Derneği’ndeyim. İlk toplantıdan internet sayesinde haberim oldu. Gerek sosyal medyada, gerek blog sitelerinde ateizm gündemini takip etmeye çalışıyordum. Bir gün Ateistler Meclisi adlı oluşumun, ateistleri bir araya getirme çağrısından haberdar oldum. Artık harekete geçmenin zamanının geldiğini düşündüm ve toplantıya katıldım.

Taner Beyter (Ankara): Ateistler Derneği adlı oluşumun varlığından Turan Dursun sitesi vasıtasıyla haberdar oldum ve ilk toplantıya katılarak Ankara örgütlenmesinde görev üstlendim. Türkiye’deki özgür düşüncenin gelişimini ve nonteistlerin toplumdaki varlığını savunmak için bu oluşuma katıldığımı söyleyebilirim. Ülkemizin mevcut toplumsal yapısının giderek daha da karanlık bir yöne doğru evrildiğini gözlemleyip bundan endişe duyan biri olarak, aydınlanımcı tutum takınan insanlarla beraber mücadele vermem gerektiğine karar verdim.

Asil Can (Bursa): Bu oluşumdan bir arkadaşım sayesinde haberdar oldum. Ateistler Derneğine benimle aynı fikri paylaşan insanlar ile birlikte olmak için katıldığımı söyleyebilirim. Çünkü toplum bizim gibi düşünen kişileri dışlamaya yatkın bir konumda. Onlardan farklı olduğunuzu ifade ettiğinizde ya da onlar bu durumu anladıklarında yalnız bırakılma ihtimaliniz oldukça yüksek. Bu anlamda aynı bakış açısını paylaştığım insanlarla aynı çatı altında olmak güven ve güç veriyor. Şunu açıkça söyleyebilirim ki Ateistler Derneğinin birçok açıdan ateistlerin, agnostiklerin, deistlerin ya da aydınlık bir Türkiye isteyen herkesin uğrayabileceği bir adres olduğunu düşünüyorum.

Tanışma ve Tartışma Toplantılarınıza (TTT) katılan kişilerle ilgili genel değerlendirmeleriniz nelerdir?

Ozan Emrah Güneysu (İstanbul): Her çevreden pek çok insanın bu toplantılara katıldığını gördüm. Özellikle ilgimi çeken, gelen kişilerin merakı ve heyecanıydı; zaten bu durum da sürecin devamlılığını sağladı. Bugüne kadarki süreçte yapılan neredeyse her şey o toplantılara katılan kişilerin emekleri sonucunda gerçekleşmiştir. Gelinen nokta, Türkiye’de ateist -ya da nonteist-bir hareketin ne kadar çok istendiğinin kanıtıdır.

Bahar Kılıç (Ankara): Toplantılara katılan ve büyük çoğunluğunu gençlerin oluşturduğu insanlar çok farklı toplumsal çevrelerden geliyor; bazılarının kafası oldukça karışık ve hala sorgulama aşamasındalar. Aralarında seküler ailelerde yetişmiş kişilerin yanı sıra, çok kapalı bir çevrede yetiştiği için hayatında kendisi gibi insanlarla bir araya gelip sohbet etme fırsatı bile bulamamış birçok insan tanıdım. “İlk kez böyle, kendim gibi düşünen insanların olduğu bir ortamda bulunuyorum” cümlesini çok sık duyuyoruz ve bu da yaptığımız işin önemine işaret ediyor bence. Dikkatimi çeken bir diğer konu da özellikle gençlerimizin, mevcut ülke yapısı içinde kendilerini ne kadar yalnız ve dışlanmış hissettikleri, ne kadar korku duydukları. Onlara biraz da olsa “yalnız değilsiniz” diyebiliyorsak, ne mutlu bize.

Asil Can (Bursa): Toplantıya katılan insanların kendilerini özgür hissettiklerini düşünüyorum. Bu düşüncelerinin altında elbette “artık yalnız değilim” düşüncesi yatıyor. Aramıza katılan herkese aktif olarak rol üstlenebileceğini söylediğimizde, gözlemlediğim kadarıyla hevesleri daha da artıyor.

Derneğe en sık yöneltilen olumlu veya olumsuz tepkiler nelerdir?

Alpcan Aralpcan (İzmir): Dernek olarak çokça tepki alıyoruz; bu tepkilerin büyük bir kısmı olumlu tepkiler elbette. Derneğimizden haberdar olan insanlar, onu Türkiye toplumu ve nonteistler

adına bir kazanım olarak görüyorlar. Toplumsal kazanımı bir yana, insanlar derneğe bir tanışma, tartışma, kendileriyle benzer fikirlere sahip insanlarla bir araya gelme ve sosyalleşme mekanı gözüyle bakıyorlar. Bu anlamda tepkilerin sıcak olduğunu söylemek yerinde olur. Olumlu tepkilerin yanı sıra, olumsuz olmayan ama çekingen diyebileceğimiz tepkiler de alıyoruz. İnsanlar derneğin taze oluşu ve reklam eksikliği bulunması gibi sorunlarından dolayı başta biraz çekingen yaklaşabiliyorlar; ancak bu sorunları çözmek adına istekli, derneğe umut besleyen insanlar da var. Bu insanları görmek, benim için büyük bir kıvanç kaynağı.

S erkan Edir (Edirne): Özellikle dinden nemalanan medya organları ve örgütler, ateist dernekleri ateizmi yayma amacı taşıyormuş, sürekli ateizm propagandası yapacakmış gibi gösteriyorlar. Ateist derneklerin öncelikli amacının, hak gaspına uğramış ateistlerin haklarını resmi kanallar yoluyla savunmak olduğunu düşünüyorum. Kaldı ki ateizm propagandası yapmanın ve ateizmi yaymaya çalışmanın amaçlandığını varsaysak bile bunun kötü bir şey olduğu kanaatinde değilim. İslam’ı harika bir dinmiş gibi sunan sayısız cemaat-dernek varken, buna karşı argümanlar öne süren derneklerin de var olması son derece doğal; hatta gerekli.

Ozan Emrah Güneysu (İstanbul): En sık duyduğumuz yorum, Türkiye’de böyle bir harekete kalkışmanın çok cesurca ama aynı zamanda da tehlikeli bir girişim olduğu yönündeydi. Neyse ki şimdiye kadar bu tehlikeden kaynaklanan olumsuz bir olay yaşamadık; umuyorum ki ilerleyen süreçte de yaşamayız.

Zafer Ergin (İstanbul): Olumlu tepkiler genellikle tahmin edileceği gibi “iyi ki yaptınız” minvalinde. Olumsuz tepki çok az olsa da genel nitelik, bazı söylem yahut hedeflerimizin sert olduğu yönünde. Ancak bu dostlarımız çok basit bir ayırımın farkına varmalılar: Bizler ezilen bir ulus ya da inanç grubu değiliz. Ateistler gericilik karşısında “haklarını” aramakla yetinemezler. Çünkü ateist olmak bir kimlikse, onu var eden şey, gerici ve dini referanslarla yönetilen mevcut sistemdir. Seküler bir toplumda zaten ateizm bir kimlik olmaktan çıkar ve ateistler herkes gibi demokratik yurttaşlık hakları ile yaşayan insanlara dönüşür. Dolayısıyla bu varoluş mücadelesinin dışına çıkarak, söz konusu demokratik ve seküler toplumu yaratma görevini ertelemeden üstlenmeliyiz.

Türkiye toplumunun ve derneğinizin geleceğini nasıl görüyorsunuz?

Alpcan Aralpcan (İzmir): Toplumsal bağlamda, kısa ve orta vadede bir öngörüde bulunmak zor olacaktır. Toplum olarak önyargı dolu, sancılı günler yaşıyoruz. Lakin ben uzun vadede son derece umutluyum. Ülkemiz insanının dinsel ayrışma fikrinden ve önyargılardan uzaklaşıp akılcı, inanç/inançsızlık özgürlüğüne ve bu inancı/ inançsızlığı dile getirme hakkına saygılı bir ülke olacağını düşünüyorum. Bu hususta çalışan derneğimizin parametrelerinden biri de Türkiye toplumudur. Bu yüzden, toplum için olduğu kadar dernek adına da umutluyum. Geleceğin, özgür ve aydınlık olacağını düşünüyorum.

Taner Beyter (Ankara): Açıkçası kısa vadede toplumun yapısı ve durumu hakkında pek olumlu fikirlere sahip değilim. Bu toprakların tarihsel bağlamda pek iç açıcı bir özgeçmişe sahip olmaması, toplumun kökleşmiş karakteristik yapısı ve içinde yaşadığımız postmodern çağın etkileri beni karanlık bir resim çizmeye itiyor. Bu koşullar altında Ateistler Derneği gibi aydınlanımcı ve özgürlükçü örgütlenmelerden de kısa vadede çok büyük verimler beklemiyorum; ama orta ve uzun vadede gayet olumlu düşündüğümü söyleyebilirim. Bize düşen görev bu oluşumu “orta ve uzun vadeye” kadar yaşatmak ve süreçte aceleci bir tutum takınmamaktır. Şimdiden büyük bir sempozyum düzenliyor oluşumuz, 9 aydır yayın hayatına devam eden bir dergimizin olması, birçok şehirde oldukça iyi örgütlenmemiz ve akademik çevreden güçlü bir destek görmemiz; olgunlaşma aşamasını ne derece sağlıklı geçirdiğimizi ve ileriye dönük eylemlerimizi barındıran temellerimizin ne derece sağlam bir gelişme içerisinde olduğunu göstermektedir.

Zafer Ergin (İstanbul): Bu konulara edilgen yanıtlarla yaklaşmayı gerçekçi bulmuyorum. İlk önce derneğimiz ile ilgili öngörümü söyleyeyim; biz ne kadar emek verirsek, o kadar iyi işler başarırız. Ve toplum için de, hele ki 2013 Haziran’ından sonra rahatlıkla aynı şeyi söyleyebilirim. Bu ülke ve bu halk, gericiliğin bize giydirmeye çalıştığı deli gömleğini yırtıp attı ve bizleri aydınlık bir geleceğin beklediğini gösterdi. Elbette bu, gökten zembille inmeyecek. Ateistler Derneği’nin de içinde yer aldığı tüm ilerici güçler ve bireyler onu elleriyle örecek.

Asil Can (Bursa) : Toplumun silkinerek kendisine gelmesi gerektiğini düşünüyorum. Bunun gerçekleşmesi için de eğitimin oldukça önemli olduğu ortada. Okullarda verilen basmakalıp eğitimden kurtulmamız ve bireylerin kendilerini geliştirmelerine imkân veren bir eğitim sistemi inşa etmemiz gerekiyor. Ateistler Derneği’nin geleceği konusunda ise oldukça olumlu düşüncelere sahibim; bu oluşumun giderek olgunlaşarak, etki alanını genişleteceğinden eminim. Bildiğiniz gibi, Türkiye'nin ''ilk ve tek'' ateist derneği olduklarını söyleyen bir başka ateist dernek de mevcut. Bence önemli olan şey ilk veya tek olmak değil (ki biz de resmi bir ateist dernek olduğumuza göre tek değiller), çalışma ve eylemlerinizden ne kadar verim aldığınızdır.

TTT’ler dışında yaptığınız veya yapmayı planladığınız etkinlikler var mı?

Nesrin Dumlupınar Arda (İstanbul): Online yayınlanan dergimiz olan Ateist Dergi için birçok planım olduğunu söyleyebilirim. Örneğin, edebi yazılar, yarışmalar, okuyuculardan gelen yazıların yayınlandığı bölümler vb olabilir. Ben tarikat kültüründen gelen, hatta eskiden tesettürlü olan biri olarak çok iyi biliyorum ki sorgulayan dindarların en temel korkusu Allah’ın yokluğu değil; bizzat yok olmaktır. Bu konuda yardıma ihtiyacı olan, yeni ateist olmuş kişiler için dergide psikolojik destek verebileceğimiz bir bölüm de olmalı diye düşünüyorum.

Bahar Kılıç (Ankara): 18-19 Ekim tarihle rinde TED Logos Society Topluluğu ile birlikte iki günlük kapsamlı bir bilimsel sempozyum düzenliyoruz. Bu tür organizasyonların devamını getireceğimizi umuyorum, zira ülkemizin en büyük sıkıntılarından birisinin bilimsel bilgi eksikliği olduğunu düşünüyorum. İnsanları kitap okumaya özendirmek bu işin belki de en zor ve önemli kısmı. Ayrıca söz konusu toplulukla birkaç ay önce, toplumdaki ayrıştırıcı önyargıları kırmaya yönelik “Yaşayan Kütüphane” isimli bir etkinliğe de katıldık; derneğimizin buna benzer çalışmalara katkı koymasını ve hatta bunları bizzat düzenlemesini isterim. Kısacası sosyal anlamda nonteistleri, daha da önemlisi halen sorgulama evresinde olanları bir araya getiren ve düşünsel anlamda gelişimlerini sağlayan her türlü çalışmaya sıcak bakıyorum. Toplu belgesel gösterimleri, Ankara TTT’lerinde uygulamaya başladığımız tartışma oturumlarının daha geniş çaplı olanları ve buna benzer etkinliklerin yanı sıra, ülkemizde nonteistlerin inanç ve düşünce özgürlüğüne yöneltilen saldırılara karşı etkili bir hukuki platform oluşturmak da en büyük isteklerim arasında.

Alpcan Aralpcan (İzmir): TTT'ler dışında, yakın dönemde eyleme dökmek istediğim birkaç planım var. Daha fazla insana ulaşmamız gerekli ve birinci elden ulaşmak bazen zor olabiliyor. Bu yüzden, insanların internette dolaşırken dikkatini çekebilecek materyaller içeren bir video kanalı olmasını planlıyorum. Bu kanal aracılığıyla dergimizde yayınlanan makalelerden bazı bölümler ve nonteist düşünürlerin denemeleri seslendirilebilir, röportajlar yapılabilir ve dernek etkinlikleri duyurulabilir. Söz konusu planla ilgili hazırlıklara başladım. Fakat bunun yanında, nonteistler ile Cosmos gibi çeşitli belgeseller izlemek, müzeleri ve sanat sergilerini ziyaret etmek, nonteist fikir çerçevesinde münazaralar düzenlemek, söyleşiler yapmak gibi planlarım da var.